Η Επόμενη Οικονομική Κρίση στην Ελλάδα δεν θα είναι Οικονομική ή Πολιτική.

Εδώ και μια δεκαετία περιμένουμε την επόμενη κρίση από τη λάθος κατεύθυνση. Την ψάχνουμε στον πληθωρισμό, στις αγορές, στη γεωπολιτική, στον επόμενο εμπορικό πόλεμο. Κοιτάμε τον ορίζοντα για την καταιγίδα, και δεν προσέχουμε ότι το έδαφος κάτω από τα πόδια μας έχει ήδη αρχίσει να υποχωρεί.

Η επόμενη κρίση που θα κρίνει μια μικρή, ανοιχτή οικονομία όπως η ελληνική δεν θα είναι οικονομική. Ούτε πολιτική. Δεν θα έρθει με σειρήνα, δεν θα έχει πρωτοσέλιδο, δεν θα τη φέρει μια κυβέρνηση ούτε θα τη λύσει μια άλλη. Θα έρθει από μέσα, από τον τρόπο που δουλεύουν οι επιχειρήσεις μας. Και έχει ήδη έρθει.

Την ονομάζουμε κρίση παραγωγικότητας, κι αυτό είναι το πιο ευγενικό της όνομα. Στην ουσία είναι κρίση ορμής. Και η ορμή δεν χάνεται από έλλειψη προσπάθειας. Χάνεται από τριβή.

Για χρόνια στηρίξαμε την ανάπτυξη σε δύο πράγματα: στην κατανάλωση και στη δημόσια δαπάνη. Και τα δύο έχουν φτάσει στα όριά τους. Το διαθέσιμο εισόδημα πιέζεται, οι ανισότητες διευρύνονται, η καταναλωτική βάση μένει στάσιμη. Την ίδια ώρα ο πληθυσμός γερνάει. Η Ευρώπη γερνάει, η Ελλάδα γερνάει πιο γρήγορα, και οι δεξιότητες που ζητάει η νέα οικονομία δεν βρίσκονται εύκολα στην αγορά. Λιγότεροι άνθρωποι καλούνται να παράγουν περισσότερη αξία, με εργαλεία φτιαγμένα για έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια.

Μένει ένας μόνο πραγματικός μοχλός ανάπτυξης. Η παραγωγικότητα. Ο μόνος τρόπος να ανέβει το βιοτικό επίπεδο χωρίς τεχνητές ενέσεις ζήτησης και χωρίς νέους πληθωριστικούς κύκλους.

Θα το πω με τον τρόπο που δουλεύω τα τελευταία χρόνια, μέσα από την εξίσωση της ορμής:

Momentum = (Ωφέλιμη Ενέργεια − Τριβή) × Ευθυγράμμιση

Κοιτάξτε τι κάνει η δημογραφία σε αυτή την εξίσωση. Μικραίνει την Ωφέλιμη Ενέργεια. Λιγότερα χέρια, λιγότερες ώρες, λιγότερες διαθέσιμες δεξιότητες. Η πρώτη μεταβλητή στερεύει, και δεν γυρίζει πίσω με ευχολόγια.

Τι κάνουν οι περισσότερες επιχειρήσεις μπροστά σε αυτό; Σπρώχνουν πιο δυνατά. Περισσότερες ώρες, περισσότερη προσπάθεια, περισσότερη πίεση στους ίδιους ανθρώπους. Προσπαθούν να κερδίσουν ορμή ζορίζοντας μια μεταβλητή που ήδη αδειάζει. Δουλεύουν πιο σκληρά. Όχι πιο έξυπνα. Το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο: φθορά, κόστος, περιθώρια που στενεύουν, άνθρωποι που φεύγουν.

Αν η Ωφέλιμη Ενέργεια πέφτει, η ανάπτυξη κρύβεται σε δύο μόνο σημεία. Στη μείωση της Τριβής και στην αύξηση της Ευθυγράμμισης. Εκεί ζει η παραγωγικότητα. Πουθενά αλλού.

Εδώ μπαίνει η τεχνητή νοημοσύνη. Όχι ως «ακόμη μία τεχνολογία». Ως εργατικό δυναμικό, και κυρίως ως μοχλός που δρα ακριβώς εκεί που πονάει η εξίσωση. Στην τριβή. Αναλαμβάνει τις επαναλαμβανόμενες διαδικασίες. Παράγει αναλύσεις σε χρόνο που πριν ήταν αδιανόητος. Επιταχύνει αποφάσεις. Απελευθερώνει ανθρώπους από δουλειά που δεν έπρεπε ποτέ να κάνουν άνθρωποι.

Και όμως, στις περισσότερες επιχειρήσεις το αποτέλεσμα είναι μηδαμινό. Όχι γιατί η τεχνολογία απέτυχε. Γιατί την έβαλαν στο λάθος σημείο.

Το μεγαλύτερο λάθος είναι ένα και επαναλαμβάνεται παντού. Ψηφιοποιούμε την τριβή μας. Παίρνουμε μια κουρασμένη, παλιά διαδικασία και της φοράμε ένα chatbot από πάνω. Αυτοματοποιούμε το πρόβλημα, αντί να το καταργήσουμε.

Γιατί δεν δουλεύει; Επειδή η τριβή δεν ζει μέσα στα τμήματα. Ζει ανάμεσά τους. Στα σημεία που η πληροφορία περνάει από το ένα χέρι στο άλλο, που περιμένει μια έγκριση, που χάνεται ένα context, που κανείς δεν έχει την πλήρη εικόνα. Ένα chatbot πάνω σε μια σπασμένη ροή δεν διορθώνει τη ροή. Την κάνει απλώς πιο γρήγορα σπασμένη.

Η τεχνολογία μόνη της δεν σώζει κανέναν. Ο ανασχεδιασμός σώζει. Δεν χρειάζεστε ένα εργαλείο που απαντάει. Χρειάζεστε ένα σύστημα από agents που συνεργάζονται. Δεν χρειάζεστε μια δεξαμενή δεδομένων. Χρειάζεστε μια υποδομή που βγάζει αποφάσεις σε πραγματικό χρόνο. Δεν χρειάζεστε εκπαίδευση σε εργαλεία. Χρειάζεστε αλλαγή στη λογική με την οποία παίρνετε αποφάσεις. Οι επιχειρήσεις που θα ξεχωρίσουν δεν θα είναι αυτές που «έβαλαν AI». Θα είναι αυτές που ξανασχεδίασαν τον τρόπο λειτουργίας τους με βάση το τι μπορεί πια να κάνει η μηχανή.

Και τότε η εξίσωση γυρίζει προς τη σωστή κατεύθυνση. Η τριβή πέφτει. Η ταχύτητα ανεβαίνει. Τα λάθη λιγοστεύουν. Οι άνθρωποι μετακινούνται σε ρόλους μεγαλύτερης αξίας, που σημαίνει ότι η Ωφέλιμη Ενέργεια του καθενός ανεβαίνει, ακόμη κι όταν τα κεφάλια είναι λιγότερα. Αυτό δεν είναι «βελτίωση». Είναι ορμή. Και η ορμή απέναντι σε έναν ανταγωνιστή που ακόμη πειραματίζεται είναι πλεονέκτημα που δεν καλύπτεται εύκολα.

Για την Ελλάδα το στοίχημα είναι διπλό. Το μεγαλύτερο κομμάτι της οικονομίας μας, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, ξεκινάει από χαμηλή παραγωγικότητα. Αυτό είναι το κακό νέο. Το καλό νέο είναι ότι, όταν υπάρχει σωστή καθοδήγηση και κίνητρο, η υιοθέτηση γίνεται γρήγορα. Μια επιχείρηση με χαμηλή βάση έχει περισσότερη τριβή να κόψει, άρα και μεγαλύτερο περιθώριο για άλμα. Το παράθυρο δεν θα μείνει ανοιχτό για πάντα. Μιλάμε για δύο χρόνια, όχι για δέκα. Και κάθε χρόνο που η χώρα γερνάει, η εξίσωση γίνεται πιο δύσκολη.

Οι οικονομίες, όπως και οι επιχειρήσεις, σπάνια καταρρέουν με πάταγο. Χάνουν ορμή. Σιγά σιγά, αθόρυβα, μέχρι η τριβή να ξεπεράσει την ενέργεια που τους έχει απομείνει. Τότε η εξίσωση γυρίζει αρνητική, και το κατάλαβες πολύ αργά.

Η κρίση παραγωγικότητας δεν κάνει πρωτοσέλιδα. Δεν έχει σειρήνα. Εμφανίζεται ως μια διαρκής, ήπια πίεση, μέχρι να γίνει αδιέξοδο. Η επόμενη χρηματοοικονομική κρίση μπορεί να αργήσει. Η κρίση ορμής είναι ήδη στην πόρτα. Και δεν είναι θέμα «αν» θα έρθει. Είναι θέμα ποιοι θα μειώσουν την τριβή τους πριν τους αναγκάσει η πραγματικότητα.

Τίποτα δεν ανάβει μόνο του.

Θοδωρής